Tiemen Dijk (30), leerkracht in de maatwerkvoorziening van De Atlas Emmen, behaalde voor de zomer zijn tweedegraadsbevoegdheid voor docent maatschappijleer. Voor zijn afstudeeropdracht deed hij onderzoek onder vso-leerlingen. Daarin stond de dialoog centraal, met als doel het ontwikkelen van perspectivistische lenigheid bij vso-leerlingen in het omgaan met polariserende onderwerpen. Een flinke opgave – want als volwassenen het al moeilijk vinden om zonder oordeel te luisteren, hoe realistisch is het dan om dit van jongeren te vragen? Zeker als het gaat om 12- tot 18-jarigen, op vmbo- of praktijkniveau, met gedragsstoornissen of psychische problemen.
Polarisatie
Maatschappijleer is een vak waarbij de samenleving – via bijvoorbeeld het nieuws – letterlijk de klas in komt. Tiemen: ‘Het is de taak van een docent maatschappijleer om de maatschappelijke gebeurtenissen te duiden en reacties van leerlingen in goede banen te leiden. Aanleiding voor mijn onderzoek waren collega’s die onderschrijven dat er sprake is van stellige polariserende opvattingen, die niet worden onderbouwd met kritisch doordachte argumenten.’ Tiemen kijkt regelmatig met zijn leerlingen uit de maatwerkklas het jeugdjournaal. Hij merkt daarbij dat onderwerpen als bijvoorbeeld de wolf in Nederland, Hamas, of een item over rugtassen gemaakt voor kinderen in AZC’s tot heftige discussies en escalaties kunnen leiden, waarbij er geen begrip maar zelfs haat tegen de ander ontstaat. Tiemen: ‘Vanuit je rol als leerkracht kun je niet iemand het zwijgen opleggen, maar wel de aanzet tot geweld en escalatie afkeuren en leren hoe je de dialoog voert. We zien allemaal hoe de heren en dames politici in Den Haag met elkaar omgaan. Dat werkt door in de hele samenleving.’
Harde stelling
In zijn onderzoek legde Tiemen de leerlingen een zeer polariserende stelling voor: alle buitenlanders moeten weg uit Nederland. Tiemen zegt: ‘Een snoeiharde stelling. Maar het werkte wel.’ Tiemen liet de leerlingen kennismaken met tien fictieve personages met uiteenlopende standpunten, van uitgesproken positief tot uitgesproken kritisch. Hierdoor werd het thema tastbaar, menselijk en confronterend. De personages presenteerde Tiemen in de klas op posters, zodat leerlingen zich in deze mensen konden verdiepen. Tiemen: ‘Leerlingen werden uitgedaagd zich af te vragen of deze mensen echt zouden kunnen bestaan, en of ze iemand als deze persoon misschien zelf zouden kennen.’ Ze lezen, observeren en denken na: wie zijn deze mensen, wat drijft hen, waar komt hun perspectief vandaan? Daarna kiezen ze individueel één personage waarvan ze vinden dat ze het standpunt redelijk kunnen innemen. Dan stappen ze in die rol – niet als acteur, maar als iemand die met oprechte interesse probeert te begrijpen wat het betekent om zo naar de wereld te kijken.’
In de eerste les rond het thema konden leerlingen hun mening over de stelling vrij uiten. Daarna verdiepten ze zich in de verschillende perspectieven en ging Tiemen individueel met de leerlingen in gesprek. Tiemen: ‘Ik merkte gelijk dat de bereidheid om andere perspectieven te onderzoeken groot was. Leerlingen gingen ook nadenken over hun argumentatie. Een leerling zei: buitenlanders moeten weg want ze profiteren van een uitkering en ze pikken onze banen in. Als je dan teruggeeft dat iemand die werkt niet van een uitkering leeft, merk je dat er ruimte ontstaat voor een andere gedachtegang.’
Perspectivistische lenigheid
Buiten je eigen kaders, meningen en opvattingen denken, ook wel perspectivistische lenigheid genoemd, sluit aan bij de burgerschapscompetenties die voor leerlingen zijn geformuleerd. Tiemen: ‘De confronterende stelling gebruikte ik niet om te provoceren, maar om het gesprek op gang te brengen en om tot meningsvorming te komen.’ Wat Tiemen verraste, was de bereidheid van leerlingen om te onderzoeken, te luisteren, dingen in twijfel te trekken. Juist ook bij leerlingen die in het begin heel star waren in hun mening. Tiemen zegt: ‘In mijn lessen hoop ik leerlingen mee te geven dat ze ook naar de ander luisteren als diegene een heel ander standpunt heeft, en dat ze zich bewust worden van de invloed die je houding heeft op sfeer en relatie. Doorvragen werkt, je oordeel achterwege laten ook. Vaak is luisteren al genoeg. En zoals een leerling zei: als je harder schreeuwt, heb je niet meer gelijk.’
Tekst: Vera Duiker
Foto: eigen collectie Tiemen Dijk